Not: Her Türk vatandaşının duyguyla terennüm ettiği bir ezgi olan Çanakkale Türküsü hakkında yaptığı kapsamlı incelemeyi sitemde yayınlamamı büyük bir özveriyle kabul eden Sayın Ömer ÇAKIR'a sonsuz teşekkürler... Yetkin İŞCEN

Askere giden Anadolu erkekleri...

"ÇANAKKALE TÜRKÜSÜ"NÜN ÖYKÜSÜ

Ömer ÇAKIR

Sanatı, “yansıtma kuramı” açısından yorumlayanlara göre edebiyat, dünyaya tutulmuş bir aynadır. Bu anlayışa bazı itirazlar yapılabilir; ancak “ayıklamasız ve billurlaştırmasız bir yansıtma manasına almamak kaydıyla” edebiyatı, hayatın bir gölgesi, aynası olarak kabul edebiliriz.

Edebiyat aynasına akseden konular arasında hiç şüphesiz, insanı derinden etkileyen, onun duygu, düşünce ve hayal dünyasında büyük yankılar uyandıran olaylar başta gelir. Bu bağlamda; büyük depremler, göçler, yangınlar ve savaşlar ilk sırada yer alır. Harplerin bunlar arasında ayrı bir yeri vardır. Çünkü savaşlar, edebiyatta, diğerlerine göre daha geniş ve kalıcı bir yer işgal eder.

Bütün ulusların, başlangıçtan itibaren edebî eserlerine bakıldığında yaptıkları savaşların akisleri görülebilir. Bu durum Türk edebiyatı için de geçerlidir. “Savaşlarda kahramanlık olaylarını, başarıları, toplumun ortak duygularını şiirle ifade etme geleneği eski Türk topluluklarına kadar uzanır.”[1] Yazılı ilk edebî metinlerimiz olan Göktürk Kitâbeleri’nden bugüne zengin Türk edebiyatı bünyesinde üç kıtada at koşturan Türk ulusunun yaptığı savaşları işleyen eserleri bulmak mümkündür. Örnek olarak; Gazavatnâmeler, Zafernâmeler, savaş destanları, asker türküleri gösterilebilir. Ağırlıklı olarak “savaşı konu edinen” bu tür eserlere “harp edebiyatı” denilmektedir.

Türk edebiyatında “harp edebiyatı” vadisine dahil edebileceğimiz eserlerin sayısında özellikle 1860 tarihinden itibaren büyük artış olmuştur. Bunda bu tarihten sonra Osmanlı devletinde gazete ve derginin yaygınlaşmasının büyük etkisi vardır. 1860 sonrası Türk basınına bakıldığında; 1877-78 Osmanlı-Rus Harbi[2], 1897 Osmanlı-Yunan Harbi[3], 1911’de İtalya’nın Trablus’u işgali, arkasından Girit’in elden çıkması, Balkan Muharebeleri[4] ve nihayet Birinci Dünya Harbi ile ilgili başta şiir olmak üzere değişik türlerde kaleme alınmış pek çok eser bulunabilir. Bunlara müstakil kitap halinde basılan ürünler de dahil edildiğinde sayı daha da artar.   

İsmini verdiğimiz bu savaşlar serisi içinde edebiyatımızı en çok etkileyen 1. Dünya Savaşı olmuştur. Birinci Dünya Savaşı’nın hem uzun sürmesi hem de etkisinin derin ve geniş olması bunun en önemli nedenidir. Tabiî, bu savaşta Çanakkale Cephesi’nde meydana gelen muharebelerin ayrı bir yeri ve önemi vardır.

“İstanbul’un kapısının kilidi” olarak değerlendirilen Çanakkale Boğazı’nın İngiliz ve Fransızlarca zorlanması İstanbul’da büyük bir infiale sebep olmuş; kilidi kurcalayanlara engel olma, hatta uzanan elleri kırma şuurunu uyandırmıştır. O sebeple üniversiteli hatta liseli binlerce genç, defterlerini kalemlerini sıralarının üzerinde bırakarak Çanakkale cephesine koşmuşlardır. Çanakkale savaşı Anadolu’da da büyük bir heyecan yaratmış yurdun dört bir yanından gönüllü askerler akın akın Çanakkale’ye sevkedilmiştir.

Şehirlerde yaşayanlar Çanakkale Muharebeleri’ne ilişkin gelişmeleri basından takip ederken Anadolu köylerinde ise halk şairleri gündemi türkülerle dile getirmiştir. Gaziantep yöresinden derlenen bir türküdeki şu dörtlük, Anadolu’nun gözü ve kulağının Çanakkale’de olduğunu göstermektedir:

                                   “Kamışlı boğazından yürüdü asker

                                   Çanakkale’den de alındı haber

                                   Oynayarak yollandı yavuklu nefer

                                   Koca bir harp oluyormuş bu sene”[5]

Çanakkale cephesinden alınan haberler başta İstanbul olmak üzere yurt çapında büyük yankı uyandırmış Türk askerinin orada verdiği eşsiz mücadeleyi dile getiren birçok şiir yazılmış[6] ve türküler yakılmıştır.[7] Ancak hemen belirtmek gerekir ki Çanakkale Harbi ile ilgili o yıllarda yazılan şiirler ve söylenen türküler içinde unutulmaktan kurtulanı oldukça azdır. Bunlardan biri M. Akif’in "Çanakkale Şehitlerine" adlı şiiri; diğeri ise bugün “Çanakkale Türküsü” adıyla bilinen meşhur türküdür. Akif’in şiiri ile ilgili bir kısım ilmî araştırma ve incelemeler yapılmış[8] olmasına karşın Çanakkale Türküsü hakkındaki araştırmalar maalesef yeterli değildir.[9] İşte bu eksiklik bizi böyle bir tebliğ hazırlamaya yöneltti. Çanakkale türküsünün öyküsünü kronolojik bir takiple “doğuşu ve yayılışı” çerçevesinde araştırmaya çalıştık:

A- “Çanakkale Türküsü”nün Doğuşu veya Yakılışı

Öncelikle türkü yakmak ne demektir? Bir türkü niçin yakılır veya doğar? Bu soruların cevabını verelim. Çünkü genel olarak bir türkünün yakılış gerekçesi Çanakkale türküsünün de meydana gelme nedenini bünyesinde barındırmaktadır.

Şairlik iddiası olmayan kimselerin, şahısları veya toplulukları duygulandıran çeşitli olayları terennüm etmek üzere türkü meydana getirmeleri işine “türkü yakmak”; meydana gelene de “yakım” denilmektedir.[10] Pek çok olay türkü yakılmasına sebep olabilir. Bu olaylar “bütün bir milleti ilgilendirecek kadar büyük nitelikler taşıyabileceği gibi, dar çevrelerde meydana gelen cinsten de olabilir. Aşk, gurbet, ölüm, seferberlik, tabiî âfetler, oymak kavgaları, eşkıya baskınları, bir kalenin düşmesi, vatanın bir parçasının  elden çıkması gibi sosyal olaylar; sevda, talihe kızma, şansa küsme gibi duygular türkülerin doğuş şartlarını hazırlayan sebeplerin başında gelir.[11] Kısaca,  hayatın çeşitli safhalarında, teker teker şahıslar veya belli bir muhit yahut bütün bir millet üzerinde derin tesirler bırakmış vakalara ait türküler meydana getirilebilir.[12]

Özetle, toplumu yakından ilgilendiren bir takım olayları yaşamış veya gönlünde duymuş bir sanatçı( ruhu sanatçı olan kişi, âşık, halktan biri) hafızasındaki şiir ve ezgilerin de  yardımıyla yeni bir türkü yaratır. Böylece türkü yakılmış olur.[13] Yakılan türkü ağızdan ağıza geçerek zamanla bazı değişikliğe uğrar. Bu sırada çoğu türkülerde olduğu gibi türküyü ilk yakanın kim olduğu unutulur gider.[14]

Çanakkale türküsünün yakılışı da bahsettiğimiz  şartlardan farklı değildir. Bu türkü Türk insanının hafızasında derin izler bırakmış bir olayın, yani büyük bir “savaşın atmosferinde” meydana gelmiştir. Dolayısıyla bu türkünün bir doğuş zamanı vardır. Ancak Çanakkale türküsünün doğuş zamanına ilişkin bilgiler şu soruları sormamıza neden olmaktadır.

Çanakkale türküsü ne zaman doğmuştur?  Yani bu türkü Çanakkale savaşları başlamadan önce mi yoksa harp sırasında mı yakılmıştır? Aslında bize bu soruları sorduran elimizdeki bir mektuptur. Söz konusu mektup Emrullah Nutku’nun “Çanakkale Şanlı Tarihine Bir Bakış”[15] adlı eserinde yer almaktadır. Mektubu yazan Emrullah Nutku’nun kardeşi Seyfullah’tır. 1903 doğumlu olan Seyfullah savaşın arifesinde Çanakkale Sultanisi (lisesi) 1.sınıf öğrencisidir. Seyfullah, Çanakkale’den gönderdiği ve üzerinde 29 Eylül 1914 tarihi yazılı olan mektubunda şöyle der:

Sevgili Anneciğim,                                        

                                                                                                                           Çanakkale 29 Eylül 1914

Canımıza tak diyen iki yıllık gurbet hayatından artık kurtuluyoruz. Sana ve aileme kavuşacağım için seviniyorum.

Mektebimizi alıyorlar, hastahane olacakmış, bizi de İstanbul’daki mekteplere dağıtacaklarmış. Hocalarımızın çoğu da askerlik hizmetine gidiyorlar, büyük sınıflar da gönüllü yazılacaklarmış. Bugün Türkçe hocamız sınıfa geldi, ama çok kalmadı, bize veda etti. Bize: “Zamanı gelince cephede yapılacak vatan hizmetinin mektepte yapılan hizmetten kutsî olduğunu” söyledi.

Birkaç günden beri Çanakkale sokaklarından askerler geçiyor, “Çanakkale içinde Aynalıçarşı, Anne ben gidiyorum düşmana karşı” şarkısını söylüyorlar. At üstünde zabitler, top arabaları, mekkâre ve deve kervanları sokağımızı doldurdu. Harp olacakmış. İngiliz ve Fransız harp filoları boğazın dışında dolaşıyormuş. Buraları bombardıman edeceklermiş. Bu bombardımanı görmek isterdim, ama yakında Çanakkale’den ayrılacağız. Ama size kavuşacağım ben.

Beybabamın, sizin ellerinizi öper, kardeşlerime selam ederim.

Oğlunuz Seyfullah

Mektuptan öğrendiğimize göre henüz Çanakkale savaşı başlamadan önce Çanakkale’de harbe hazırlanan askerler tarafından Çanakkale Türküsü söylenmektedir. Bu da bize türkünün doğuş zamanını harp öncesine götürmemiz gerektiğini haber vermektedir. Türk müzik tarihi ve halk türküleri üzerine önemli çalışmaları bulunan Mahmut Ragıp Kösemihal’in görüşleri de bu belgeyi destekler mahiyettedir. Kösemihal, Musikî Mecmuası’nda[16] bu türkünün Çanakkale savaşları sırasında yeniden hatırlanmış ve zamana uygun mısralar araya katılmış bir türkü olduğunu, asıl türkünün “ilk iki kıtadan anlaşıldığı gibi” (Çanakkale içinde vurdular beni/Nişanlımın çevresiyle sardılar beni; Çanakkale içinde aynalı çarşı/Ana ben gidiyorum düşmana karşı) daha eski olup Çanakkale’de öldürülen bir delikanlının ağzından yakılmış bir ağıt olduğunu hatta Bay Vahit Lütfi’nin bu türkünün 1. Dünya Savaşı’ndan çok önce söylendiğini kendisine anlattığını belirtir.

O zaman bu bilgiler ışığında şimdilik şöyle bir ara tespitte bulunabiliriz: Çanakkale türküsünün meydana gelmesi savaş öncesine kadar uzanır. İlk iki kıtadaki sözler de bu kanaatimizi doğrulayan işaretlerdir.

Araştırmalarımız sırasında bulduğumuz başka belge ve bilgiler ise bu türkünün savaş başladıktan sonra meydana geldiği yönündedir. Şimdi de sırayla bunlara bakalım.

Şamlı Selim[17] tarafından 1915 yılında yayımlanan ve üzerinde Risale-i Musikiyye yahut Musikî Gazetesi yazan eserin on üç numaralı nüshasında şu ifadeyi okuyoruz: Çanakkale Marşı, bestekârı Kemânî Kevser Hanım.[18]

Kevser Hanım tarafından bestelendiği belirtilen ve ikişer mısralı on iki bentten oluşan marşın sözleri şöyledir:

Çanakkale Kahramanlarının Hatırası

Atar çavuş atar vururlar seni

Ölmeden mezara koyarlar seni

Of gençliğim eyvah

           ***

Çanakkale içini duman bürür

Kırk altıncı fırkanın nâmı yürür

Of gençliğim eyvah

           ***                                                  Hücumu bekleyen askerler - Bnb. Halis'in arşivinden

Çanakkale içinde dolu bir testi

Analar babalar ümidi kesti

Of gençliğim eyvah

           ***

Çanakkale içinde sıra serviler

Altında yatıyor arslan şehitler

Of gençliğim eyvah

           ***

Çanakkale boğazı dardır geçilmez

Kan olmuş suları bir tas içilmez

Of gençliğim eyvah

           ***

Çanakkale içinde bir sarı yılan

Osmanlının tayyaresi durdurur dîvan

Of gençliğim eyvah

            ***

Çanakkale sende vurdular beni

Nişanlımın mendiline sardılar beni

Of gençliğim eyvah

             ***

Çanakkale sende yatar bir selvi

Kimimiz nişanlı kimimiz evli

Of gençliğim eyvah

             ***

Atar İngiliz atar pişman olursun

Kan alıcı fırkaya kurban olursun

Of gençliğim eyvah

              ***

İstanbul’dan çıktım başım selamet

Çanakkale’ye varmadan koptu kıyamet

Of gençliğim eyvah

              ***

 Çanakkale seni duman bürüdü

Ali Kemal Bey’in nâmı yürüdü

Of gençliğim eyvah

              ***

 Tayyâre ile uçarız, dağlar aşarız

Bize tayyâreci derler, düşmanları yıkarız

Of gençliğim eyvah

Görüldüğü gibi “Çanakkale Marşı” adıyla yayımlanan bu eserin sözleri ile başta nakaratı olmak üzere bugünkü bildiğimiz Çanakkale türküsü arasında bariz benzerlikler vardır. Marşın sözlerindeki “Çanakkale sende vurdular beni/Nişanlımın mendiline sardılar beni; Çanakkale içinde dolu bir testi/Analar babalar ümidi kesti; Çanakkale sende yatar bir selvi/Kimimiz nişanlı kimimiz evli” ifadeler buna örnektir.

Sözlerin üstünde yazan “Çanakkale Kahramanlarının Hatırası” ibaresi, bize bu marşın Çanakkale’deki askerlerimizin kahramanlıklarının hatırasını yaşatmak amacıyla bestelenmiş olduğunu düşündürmektedir. Zira Çanakkale Harbi sırasında Harbiye Nezareti’nin teşvik ettiği “harp edebiyatı” kapsamında kimi şiirlerin marş olarak besteletildiğini biliyoruz.[19]

Harbiye Nezareti bu kampanya dahilinde Çanakkale’deki askerlerimizin kahramanlık ve fedakarlıklarını anlatan eserlerin yazılmasını teşvik etmiş hatta bu maksatla Temmuz 1915’de edebiyatçı, müzisyen ve ressamlardan oluşan bir heyeti Çanakkale harp sahasına götürmüştür.[20] 

İstanbul'dan gelen Heyet-i Edebiyye, Seddülbahir cephesinde siperlerde...

İşte bu kampanya dahilinde yazıldığını düşündüğümüz ve yine bugünkü Çanakkale türküsünün sözlerini hatırlatan bir diğer şiir Destancı Mustafa’ya[21] aittir. Destancı Mustafa’nın tek sahife halinde bastırıp “30 Para”dan sattığı “Çanakkale Şarkısı”(Ek-2)[22] biraz daha uzun olup on dört kıtadan oluşmaktadır. Bu şiirden de birkaç mısra okuyalım:

Çanakkale Şarkısı

Çanakkale’sine vardım selâmet

Anafartalar’da koptu kıyâmet

Nakarat

Anafartalar'da oldu kıyâmet

Çanakkale’sinde bir büyük çarşı

İşte ben gidiyorum düşmana karşı

Nakarat

Borular çalıyor ileri arşı

Çanakkale’sinde bir uzun servi

Kimimiz taşralı kimimiz yerli

Nakarat

Askerde rahatla geçirdik devri

Çanakkale’sinde bir yeşil direk

Ölen düşmanlara sevinmek gerek

Nakarat

Harbin dehşetine dayanmaz yürek

Çanakkale’sinde yapılır testi

Düşmanlar çekilip ümidi kesti

Nakarat

Kahraman askerin yorulmaz desti

Çanakkale’sinde sıra serviler

Sanki yağmur gibi iner mermiler

Nakarat

Düşmanın üstüne düşer mermiler

Çanakkale’sinde elektirikler

Kumanda ediyor liva ferikler

Nakarat

Düşman cesediyle doldu tarikler

Çanakkale’sinde bir büyük çınar

Duymasın anam ölürsem yanar

Nakarat

Sağ kalır isem her dâim anar

Çanakkale’sinde sıra söğütler

Zâbitler bir yandan asker öğütler

Nakarat

Vâdesi gelerek ölen yiğitler

Çanakkale’sinde akıyor dere

Hesapsız düşmanlar döküldü yere

Nakarat

Bomba yarasıyla açıldı bere

Çanakkale’sinin çoktur furunu

Osmanlı askeri arslan torunu

Nakarat

Aslâ unutulmaz Arıburunu

Çanakkale’sinde toplar inliyor

Topların sesini herkes dinliyor

Nakarat

Topçular düşmanı görüp mimliyor

Çanakkale’sinde yanar löküsler

Kahraman askerler durmaz göğüsler

Nakarat

Korkarak kaçar hemen öküsler

Çanakkale’sinde kurulur pazar

Arslan askerlere değmesin nazar

Nakarat

Ecel geldi ise kısmetimde yazar

Destancı Eyüblü Mustafa Şükrü Efendi’nin şiiri ile Kevser Hanım’ın bestelediği sözler arasında da kimi benzerliklerin olduğu görülmektedir. Özellikle şu dizeler arasındaki yakınlık oldukça dikkat çekicidir:

Çanakkale’sine vardım selâmet           

Anafartalar’da koptu kıyâmet (Destancı Mustafa)

İstanbul’dan çıktım başım selamet

Çanakkale’ye varmadan koptu kıyamet (Kevser Hanım Bestesi)

Çanakkale’sinde yapılır testi

Düşmanlar çekilip ümidi kesti (Destancı Mustafa)

Çanakkale içinde dolu bir testi

Analar babalar ümidi kesti (Kevser Hanım Bestesi)

Çanakkale’sinde bir uzun servi

Kimimiz taşralı kimimiz yerli (Destancı Mustafa)

Çanakkale sende yatar bir selvi

Kimimiz nişanlı kimimiz evli (Kevser Hanım Bestesi)

Aslında bu benzerlikler geleneğin ortak olarak kullandığı ve pek çok halk şiirinde de rastlayabileceğimiz söz kalıplarından kaynaklanmaktadır. Çünkü halk şiiri ve türküleri meydana getirilirken daha önce bilinenlerden “söz kalıpları” alınıp adeta yenilere monte edilir. Bu yüzden yeni türkülerde mevcut ses ve söz kalıplarından sıkça faydalanıldığı görülür. Değişik türkülerden aldığımız şu örnekler buna birer kanıttır:

1897 Türk-Yunan Harbi ile ilgili bir türkünün şu dizelerinin daha sonra da kullanıldığı anlaşılmaktadır:

                        (...)

Yunan’ın içinde bir sıra selvi

Kimimiz nişanlı kimimiz evli

Sılada bıraktım saçları telli[23]

“Köy Halk Türküleri”[24] adlı kitaptaki türkülerin birinde rastladığım şu dizeler de bir hayli tanıdık geliyor:

Isparta’dan çıktım başım selâmet

Köy yoluna döndüm koptu kıyamet

Hasan Âli Yücel’in “Türk Edebiyatına Toplu Bir Bakış[25] isimli eserinde gördüğüm bir halk şiirindeki şu mısralar da oldukça dikkat çekicidir:

Karakoldan çıktım yan basa basa,

Ciğerlerim koptu kan kusa kusa,

(...)

İki mezar arasında vurdular beni,

Yarin çevresine sardılar beni,

Ölmeden toprağa koydular beni,

            Vay koydular beni!...

   Gelibolu yolunda mola veren Türk birliği

Örnekler daha da çoğaltılabilir. Bu türkülerdeki bazı söz kalıplarının Çanakkale türküsünde kullanıldığı açıktır. Bu noktada yukarıda yaptığımız tespitimize bazı ilaveler yapabiliriz: Çanakkale Harbi sırasında bestelenen “Çanakkale Marşı”, yazılan “Çanakkale Şarkısı” veya yakılan “Çanakkale türküsü”  tamamen orijinal olmayıp kendinden önceki halk şiiri birikiminden izler taşımaktadır. Bu durum bir eksiklik değil halk şiirlerinin/türkülerin meydana gelme sürecinde gelenekteki devamlılığın tabiî bir sonucudur. Dolayısıyla  bu bilgiler Çanakkale  türküsünün harp öncesi doğmuş olduğu yönündeki düşüncemizi biraz daha kuvvetlendirmektedir.

Çanakkale türküsüne ilişkin bulduğumuz ve Sabah gazetesinde 1916 yılı başlarında yayınlanan bir diğer metin de Florinalı Nazım’ın kaleme aldığı “Çanakkale Türküsü”[26] adlı şiirdir. Ancak bu şiirin adının dışında bugünkü türkü ile bir ilgisi yoktur. Şiirin yanına yazılan nottan öğrendiğimize göre bu şiir bestelenmek ümidiyle yazılmıştır.

Çanakkale türküsünün doğuş zamanına ilişkin belge, bulgu ve tespitimizi belirttikten sonra, türkünün 1915 yılından günümüze doğru geliş veya yayılış öyküsüne bakabiliriz:

B- Çanakkale Türküsünün Yayılışı:

Daha önce ifade ettiğimiz gibi Çanakkale Savaşı sırasında pek çok şiir kaleme alınmış ancak bunların çoğu kısa süre sonra unutulup gitmiştir. Oysa Çanakkale türküsü unutulmamış 1. Dünya Savaşı bittikten sonra bu türkü askerin dilinde Osmanlı Coğrafyasının hemen her yerine yayılmıştır. Falih Rıfkı, 20 Mart 1918 tarihli Dergah dergisinde yayımlanan bir yazısında bu gerçeği şöyle dile getirir:

“Çanakkale için bu kadar şiir yazıldı, hiç biri hatırımızda yok... Belki yazanların bile!. Çanakkale harbini yapan neferler sılaya dönerken bir türkü tutturdular. Bu türkü İstanbul sokaklarından tâ Anadolu içlerine kadar yayıldı.

                        Çanakkale içinde vurdular beni

                        Ölmeden mezara koydular beni

Güftesi şu basit mısralar olan bu türkünün yanık sesi önünde şairlerimizin yazdığı Çanakkale şiirlerinin sahteliğini hissettik, onlar kağıttan yapılmış çiçeklere benziyordu. Çünkü bu türküde orada harp edenlerin acıları vardı, memleket hasretleri duyuluyordu...”[27]

Cepheye gönderilen askerler... Sağdaki resimde, takım komutanı Kazım Taşkent

Araştırmamız sırasında gördük ki  Çanakkale Türküsü Anadolu sınırlarının da dışına çıkmış hatta Balkanlar'da da oldukça çok söylenen meşhur türküler arasına girmiştir. Çünkü Çanakkale Savaşlarına Türk ordusu içinde Rumeli’de yaşayan halkların da katıldığı bilinmektedir. Dr. İrfan Morina’nın III. Milletler Arası Türk Folklör Kongresi’nde sunduğu bir tebliğden[28] “Çanakkale Türküsünün Arnavutça Söylenişi”nin bile olduğunu öğreniyoruz. Arnavutça söylenişinden bir kıtasını okuyarak Çanakkale türküsünün 1918 sonrasına ilişkin öyküsüne devam edelim:

Çanakkale içinde bir sarı çadır

Türk zabitleri bir araya toplanır

Of gençliğe vay aman

1918 tarihi aynı zamanda halk türkülerinin de önemsenmeye başlandığı bir tarihtir. Bu tarihte Yeni Mecmua’nın çıkardığı “Çanakkale Özel Sayısı”nda Musa Süreyya imzalı “Asker Türküleri” başlıklı yazıda “askere rûhî bir zevk, kırılmaz, bükülmez bir azim veren türkülerin öneminden bahsedilmekte ve milli ruhu ihtiva eden bu türkülerin bir an önce derlenmesi gerektiği vurgulanmaktadır.[29] Ancak bu ve benzeri düşüncenin sistemli ve programlı bir şekilde hayata geçebilmesi yeni Türkiye Cumhuriyeti’nin kurulması ile mümkün olabilmiştir. Cumhuriyet’in ilk on yılı içinde; “1926 (İzmir, Ödemiş, tire, Aydın, Nazilli, Sultanhisarı, Denizli, Manisa, Kırkağaç, Soma, Bergama, Dikili, Ayvalık, Edremit, Havran, Balıkesir, Bandırma, Bursa, Gemlik ve Mudanya’da,)[30], 1926 (Gaziantep, Urfa, Akçakale, Niğde, Kayseri, Sivas çevresinde elli bir gün)), 1927 (Konya, Ereğli, Karaman, Alaşehir, Ödemiş, Aydın, Manisa, İzmir çevrelerinde iki ay kadar), 1928 (Batı Karadeniz, Sivas, Eskişehir, Kütahya, Bursa çevrelerinde), 1929 (Trabzon, Erzincan, Erzurum çevrelerinde), 1932 (Balıkesir ve çevresinde) ve daha sonraki tarihlerde, Anadolu’nun pek çok ili gezilerek halk türküleri derlenmiştir.[31] Bu derlemeler neticesinde bir araya getirilen beş yüzden fazla türkü 1930’da Halk Türküleri[32] adı altında yayımlanmıştır. Burada oldukça dikkat çekici bir husus vardır ki derlenen türküler arasında Çanakkale Türküsü yer almamaktadır. Bunun sebebinin, o yıllarda 1. Dünya Harbi ile ilgili pek çok türkü arasında Çanakkale Türküsü'ne yeterince dikkat edilmemesi olduğunu düşünüyoruz.

Ancak aradan çok fazla zaman geçmeyecek ve Mahmut Ragıp Gazimihal (Kösemihal) 1936 yılında Çanakkale Türküsü'nü notasıyla beraber yayımlayacaktır.[33] Sözleri şöyledir:

            Çanakkale içinde vurdular beni

            Nişanlımın çevresile sardılar beni

            Of gençliğim eyvah!

            Çanakkale içinde aynalı çarşı

            Anne, ben gidiyorum düşmana karşı

            Of, gençliğim eyvah!

            Çanakkale içinde kasap olur mu?

            Vurulan, şehitler hesap olur mu?

            Of gençliğim eyvah

            Çanakkale içinde bir dolu testi

            Analar, babalar umudu kesti

            Of gençliğim eyvah!

Gazimihal’in yayımladığı Çanakkale Türküsü dört kıtadan oluşmaktadır ve bu tarihten sonraki yayınlar için de temel teşkil etmiştir. Çünkü daha sonra Çanakkale türküsü adıyla türkü kitaplarında yer alacak olan metinler büyük ölçüde Gazimihal’in yayımladığına dayanmaktadır.  Hemen belirtelim ki Gazimihal’in verdiği sözler de Kevser Hanım’ın bestelediği marşı hatırlatmakta ve her iki eserin sözlerinde önemli benzerlikler olduğu görülmektedir.

Naki Tezel’in herhangi bir kaynak vermeksizin 1949’da yayımladığı türkünün sözleri ise şöyledir[34]:

                        Çanakkale içinde aynalı çarşı

                        Ana ben gidiyorum düşmana karşı

                                   Of gençliğim eyvah..

                        Çanakkale içinde bir uzun selvi

                        Kimimiz nişanlı kimimiz evli

                                   Of gençliğim eyvah..

                        Çanakkale içinde bir dolu desti

                        Analar babalar mektubu kesti

                                   Of gençliğim eyvah..

                        Çanakkale üstünü duman bürüdü

                        On üçüncü fırka harbe yürüdü.

                                   Of gençliğim eyvah

Bu metnin son beyiti daha önceki metinlerin hiç birinde yoktur.  Fakat Kevser Hanım’ın bestelediği marşta geçen “Çanakkale seni duman bürüdü/ Ali Kemal Bey’in nâmı yürüdü” mısralarıyla yakınlığı ortadadır. Diğer mısralar da öncekilerden pek farklı değildir.

1950’li yıllarda Çanakkale Türküsü birkaç kitapta birden görünmeye başlar. Bunda  o tarihlerde yapılan ve ülke çapındaki yardımlarla desteklenen Çanakkale Şehitler Abidesi’nin oluşturduğu havanın katkısı olsa gerektir.[35]

 İşte bunlardan biri halk müziğine büyük emek vermiş olan Muzaffer Sarısözen’e aittir. Muzaffer Sarısözen’in Yurttan Sesler[36] adlı notalarıyla türkülerden örnekler verdiği eserinde “Çanakkale” başlığı altında verilen sözler ile Naki Tezel’in yayınladığı metnin kıtaları tamamen aynı olup yalnızca nakaratları farklıdır. Sarısözen’in 1952 yılında yayımladığı söz konusu notada nakaratlar “Of  gençliğim eyvah” yerine “Of sağolsun anam” şeklindedir. Bir yıl sonra yayınlanan Cahit Öztelli’nin Halk Türküleri[37] adlı kitabındaki sözler ise bir kıtası hariç Gazimihal’in yayınladığı sözlerle aynı olup nakaratında çok küçük bir değişiklik olduğu anlaşılmaktadır. Burada da “Of gençliğim eyvah” nakaratı “Ah gençliğim eyvah” biçimindedir. Birkaç yıl sonra Ragıp Şevki ise hazırladığı Seçme Türküler[38] adlı kıtaba Muzaffer Sarısözen’in metnini aynen almıştır.

1966 yılında ise Çanakkale Türküsünün marşların toplandığı bir antolojiye alındığını görüyoruz. Ethem Ruhi Üngör “Türk Marşları” isimli kitabında “Çanakkale Marşı”adı altında notasıyla beraber şu sözleri verir ve bestecisinin Destancı Mustafa olduğunu belirtir. Marşın bestekarı olarak Destancı Mustafa’nın adının geçmesini Ethem Ruhi’nin bir yanılgısı olarak düşünüyoruz. “Çanakkale içinde sıra serviler/Binbaşılar oturmuş asker öğütler” gibi Destancı Mustafa’nın “Çanakkale Şarkısındaki” kimi dizeleri hatırlatan marşın sözleri şöyledir:

Çanakkale içinde aynalı çarşı                           Çanakkale içinde bir kırık testi

Anne ben gidiyorum düşmana karşı                  Anneler ve babalar ümidi kesti

Çanakkale içinde sıra serviler               Arıburnu’ndan çıktık yan basa basa

Binbaşılar oturmuş asker öğütler                      Hep düşmanlar kaçıyor kan kusa kusa

 1967 yılında çıkarılan Çanakkale İl Yıllığı’nda yer alan ve 1971’deki il yıllığında da aynısı bulunan “Çanakkale türküsü”nün sözleri ise buraya kadar verdiğimiz metinlerden bazısının aynen bazısnı da kısmen değişiklikle tekrarlayan mısralardan oluşmaktadır. “Çanakkale türküsü, bu yıllıkla ilk kez “Çanakkale’de söylenen bir türkü” olarak literatüre girmiştir. Önemine binaen bu metni de buraya almayı uygun buluyoruz.

                        Çanakkale içinde vurdular beni

                        Ölmeden mezara koydular beni

                        Of gençliğim eyvah

                        Çanakkale köprüsü dardır geçilmez

                        Al kan olmuş suları bir tas içilmez

                        Of gençliğim eyvah

                        Çanakkale içinde aynalı çarşı

                        Anne ben gidiyorum düşmana karşı

                        Of gençliğim eyvah

                        Çanakkale içinde bir dolu testi

                        Anneler babalar ümidi kesti

                        Of gençliğim eyvah

                        Çanakkale’den çıktım yan basa basa

                        Ciğerlerim çürüdü kan kusa kusa

                        Of gençliğim eyvah

                        Çanakkale içinde sıra söğütler

                        Altında yatıyor aslan yiğitler

                        Of gençliğim eyvah

                        Çanakkale’den çıktım başım selâmet

                        Anafarta’ya varmadan koptu kıyamet

                        Of gençliğim eyvah[39]

1970’li yıllar Çanakkale türküsünün öyküsünde önemli bir dönemin başlangıcı olur. Çünkü türkü, bu yıllardan sonra ülke çapında daha çok bilinme imkanına kavuşur. Artık Çanakkale türküsü halk şiiri ve müziği ile ilgili hemen her kitaba alındığı gibi türküler hakkında bilgi veren araştırmalarda da “bentleri iki, kavuştukları tek dizeli türküler” için verilen örneklerin başında yer alır.[40] Ayrıca türkünün daha da meşhur olmasında bu yıllarda radyodan duyulması ve TRT kayıtlarına girmesinin de büyük payı olduğu kanaatindeyiz. 

Çanakkale türküsünün sözleri 1973’te notasıyla beraber  TRT yayınları arasında şu bilgilerle yerini almıştır:

Derleyen: Muzaffer Sarısözen

Derleme Tarihi: (--------)

İnceleme Tarihi: 22.11.1973

Notaya Alan: Muzaffer Sarısözen

Kimden Alındığı: İhsan Ozanoğlu

Yöresi: Kastamonu

TRT yayınındaki sözler nakaratları hariç, Muzafer Sarısözen’in yukarıda bahsettiğimiz ve 1952’de yayınladığı sözlerin aynısıdır. Muzaffer Sarısözen’in kaynak kişi olarak gösterdiği İhsan Ozanoğlu Musiki Mecmuası’ndaki bir yazısında ne zaman olduğuna ilişkin bir tarih vermeden, Sarısözen’in Çanakkale zaferi yıldönümünde günün önemini belirtecek türkü ararken nereye başvurduysa Çanakkale konusu üzerine türkü bulamadığını bunun üzerine telefonla kendisine müracaat ettiğini, kendisinin de hemen notasını yazıp Kastamonu’dan postaladığını, Ankara’ya gittiğinde ise Çanakkale türküsünün hiçbir yerde bilinmediğine göre mutlaka Kastamonu’da yapılmış olması gerektiğini belirtir. Yazının devamında ise Sarısözen’in kendisine “şimdi de bestekarını tespit etmesini rica ettiğini fakat türküyü yakanı kesin olarak tespit edemediğini ifade eder.[41] Muzaffer Sarısözen bu türkünün sözlerinin aynısını 1952 yılında yayınladığına göre türküyü İhsan Ozanoğlu bu tarihten önce göndermiş olmalıdır. İhsan Ozanoğlu’nun türkünün yöresine ilişkin iddiası bazı kitaplara da geçmiştir.[42] Yurt Ansiklopedisi’nde “Çanakkale içinde aynalı çarşı” sözleriyle başlayan ezgi, Kastamonu ve Tuna üzerindeki Adakale'den derlenmiştir. Türkünün yalnız sözleri yöreyle ilgilidir"[43] denilmektedir.

Bazı kaynaklarda ise  türkünün Çanakkale yöresine ait olduğu yazılıdır.[44] Farklı bilgiler hâliyle Çanakkale türküsünün hangi yöreye ait olduğuna dair zihinlerde bir soru işaretinin oluşmasına sebep olmaktadır.

Yukarıda belirtildiği gibi Çanakkale türküsünün hangi yöreye ait olduğuna ilişkin farklı görüşler vardır. Aslında, “türkülerin nerede ve ne zaman ortaya çıktığını bilmek çok kere elden gelmez. Yurdun birçok yerinde söylenmekte olan bir türkü elbette bir tek yerde doğmuştur. Eğer varsa, türküdeki yer ve kişi adları da onun doğuş yerini her zaman göstermez. Çünkü, türkü gittiği yerlerde bazı değişikliklere uğrar. Bu yüzden kimi zaman bir türküye değişik yerlerin halkı sahip çıkar; bu türkü oranın değil; bizimdir, derler.”[45] Fakat bunla beraber bazı türkülerin çıkış yerleri bilinir. Bu türküler genellikle tarihi olaylarla dayanan türkülerdir. Dolayısıyla Çanakkale türküsü ile ilgili bu tür bir tartışma yersiz ve ilmî dayanaklardan yoksundur. Şu ana kadar verdiğimiz bilgiler kesin bir şekilde bu türkünün ortaya çıkış yerinin Çanakkale olduğunu kanıtlamaktadır.

Buraya kadar Çanakkale türküsünün öyküsünü kronolojik bir metotla; “türkünün doğuşu ve yayılışı” ekseninde ele almaya çalıştık. Türkünün şekli, muhtevası ve diline pek temas etmedik. Zira söz konusu türkü bu açılardan da incelemeye muhtaçtır. Biz tebliğimizi şimdilik vardığımız şu sonuçlarla noktalamak istiyoruz:

1-     Çanakkale türküsü ilkin halk şiiri geleneğine uygun olarak hazır söz kalıplarından da istifade ile askere giderken bir ayrılık türküsü olarak doğmuştur.

2-      Türkü, Çanakkale Muharebeleri boyunca söylenmiş bu sırada Kevser Hanım’ın bestesi (Çanakkale Marşı) ve Destancı Eyüblü Mustafa Şükrü’nün katkılarıyla daha da zenginleşmiştir.

3-     Çanakkale türküsü, 1. Dünya Savaşı bittikten sonra,  memleketlerine dönen askerlerin dilinde başta Anadolu olmak üzere Osmanlı coğrafyasının hemen her tarafına yayılmıştır. (Türkü o kadar beğenilmiştir ki; Türkiye'de görevli Alman subayları, güftesini Almanca'ya çevirip yayınlatarak onu ülkelerinde de tanıtmışlardır... Bkz. sayfa sonu: "Çanakkale Türküsü'nün Almancası")

4-     Aradan geçen yaklaşık doksan yıllık zaman içinde ölmemiş canlılığını muhafaza etmeyi başarmıştır. Bunu toplumu çok derinden etkileyen bir olaya dayanmasına, ezgisinin dokunaklı oluşuna ve sanat yapısının yüksek olmasına bağlayabiliriz.

5-     1970’li yıllardan sonra Çanakkale türküsü oldukça meşhur olmuş, hem sözleri hem de ezgisi bakımından ortak bir söyleyişe kavuşarak daha rafine hale gelmiştir.[46]

6-     Bugün, Çanakkale türküsü Çanakkale Muharebeleri’ni kazanan kahraman askerlerimizin hissiyatına tercüman olan en kıymetli eserlerden biri olarak, türkülerimiz arasında hak ettiği müstesna yerini almıştır.

*************************************************************************

Çanakkale Türküsü'nün MIDI versiyonu düzenlemesi:

Esra Ramadanoğlu-Fritz

 

*************************************************************************

Ömer Çakır'ın bu değerli araştırmasına bir katkı olması için Almanya'dan Dr. Mete Soytürk tarafından gönderilen Çanakkale Türküsü'nün güftesinin Almancası aşağıya alınmıştır. Hem Dr. Mete Soytürk'ün özveriyle sağladığı bu katkıya, hem de Ömer Çakır'ın hoşgörüsüne teşekkür ederim. Yetkin İŞCEN

 

 

Aşağıdaki Çanakkale Türküsü güftesi, İzmir’den sağlıkçı Astsubay Krüger tarafından Almancaya çevrilmiş; Alman Askeri Yardım Heyeti'nin Istanbul’da yayınlanan "am Bosporus“ adlı asker gazetesinin 10 Mart 1918 tarihli 11. Sayısı, Sayfa 4'te yayınlanmıştır. Ömer Çakır'ın araştırmasında sözettiği Kemani Kevser Hanım'ın 12 bentlik türküsüne karşılık, Almanca çeviri 18 benttir.

Dr. Mete Soytürk - Kaiserslautern-Almanya

 

 

 DAS LIED VON TSCHANAKKALE

 

Ein Krug steht in Tschanakkale,

Gefüllt bis an den Rand,

Den Eltern tut das Herz so weh,

Ihr Hoffnung ganz entschwand.

O Unglück meiner Jugend.

 

Tschanakkale! Gleich gelber Schlang´

Ob dir ein Flieger schwebt.

Uns allen wird zu mute bang,

Das Herz uns allen bebt.

O Unglück meiner Jugend.

 

Tschanakkale, auf dem Basar

Gab ich den Abschiedsgruß

Der Mutter mein im grauen Haar.

Zum Kampf ich ziehen muss.

O Unglück meiner Jugend.

 

Tschanakkale, in deiner Schanz

Behutsam ich da schlich. –

Wind’, England, einen Totenkranz,

Manch Held, der hier erblich.

O Unglück meiner Jugend.

 

Tschanakkale, ein Meer von Blut

Um deine Mauern floss.

Alt Englands Sohn, sein höchstes Gut,

Sein Blut um dich vergoss.

O Unglück meiner Jugend.

 

Tschanakkale, an deinem Strand

Gelandet war der Feind.

Sein Aug´ warf er auf unser Land,

Zu nehmen er’s gemeint.

O Unglück meiner Jugend.

 

Tschanakkale, von dem Gestad

Des Meeres blickt er ins Land.

Wohl sinnt er Tücke und Verrat,

Jedoch er hält nicht stand.

O Unglück meiner Jugend.

 

 Tschanakkale, mit Löwenmut

Durchbohrt der Feinde Brust

Der Türk, der für sein teures Gut

Sein Blut vergießt mit Lust.

O Unglück meiner Jugend.

 

Tschanakkale, den Pulverdampf

Aus deinem grob Geschütz,

Ihn flieht der Feind ohne großen Kampf,

Wenn aufzuckt Blitz auf Blitz.

O Unglück meiner Jugend.

Tschanakkale, du Feste hehr,

Du hemmst die Feinde keck,

Von deinen Mauern starker Wehr,

Wir fegen sie hinweg.

O Unglück meiner Jugend.

 

Tschanakkale, du drohst dem Feind:

Laß nur dein Schießen sein.

Gar bald um dich zu Hause weint,

Weib, Kind und Mutter dein.

O Unglück meiner Jugend.

 

Tschanakkale, aus deinem Tor

Die zwölfte Furka bricht.

Ein Regiment der Feind verlor.

Aufgeht der Freiheit Licht.

O Unglück meiner Jugend.

 

Tschanakkale, der Feinde Flott´

Ins Meer versank sie hin.

Uns schütze unser starker Gott

Und unsre Artillerie.

O Unglück meiner Jugend.

 

Tschanakkale, die Fahne weht

Und flattert stolz im Wind.

In alle Welt der Ruf ergeht:

Wir Türken Sieger sind.

O Unglück meiner Jugend.

 

Tschanakkale, das Auge lacht.

Dank unserm Padischa.

Wir hielten stand auf schwerer wacht.

Nun ist der Friede nah.

O Unglück meiner Jugend.

 

Tschanakkale, das Schwert es ruht.

Der wind fegt übers Feld.

Jedoch der Türke nimmer ruht,

Die Still´ ihm nicht gefällt.

O Unglück meiner Jugend.

 

Tschanakkale, leb wohl mein Ort.

Bin heil noch und gesund.

Ich ziehe heut´ nach Anafort´

Noch jetzt in dieser Stund.

O Unglück meiner Jugend.

 

Tschanakkale, der Totenbaum

Ragt traurig in die Luft.

Es lebt der Helden Hälfte kaum.

Die Hälft´ sank in die Gruft.

O Unglück meiner Jugend.

 

 

< Geri

Yetkin İşcen İletişim adresi :

yiscen@hotmail.com